Wrogowie ekostystemu
Pomiędzy układem moczowym i rozrodczym kobiety istnieją ścisłe powiązania wynikające z ich wspólnego pochodzenia w rozwoju embrionalnym, zależności anatomicznych oraz czynnościowych.
Istotnym czynnikiem predestynującym do podwyższenia ryzyka stanów zapalnych sromu, pochwy, cewki moczowej i pęcherza moczowego są zmiany w ekosystemie pochwy wynikające ze zmniejszenia liczby pałeczek kwasu mlekowego oraz wzrostu pH wydzieliny pochwowej. Zmniejszenie liczby pałeczek kwasu mlekowego umożliwia niekontrolowane namnażanie bakterii chorobotwórczych.
Bierne przenoszenie patogenów jelitowych z okolicy odbytu do przedsionka pochwy nie zawsze jest spowodowane niedostateczną higieną osobistą. Nieprawidłowe opróżnianie pęcherza moczowego, zaleganie moczu po mikcji (oddaniu moczu), osobnicza odległość cewki moczowej od odbytu, przepuklina pęcherza moczowego, stosunki płciowe, nietrzymanie moczu i stolca oraz leczenie antybiotykami – to najczęstsze przyczyny sprawcze prowadzące do infekcji miejsc intymnych.
Oczywiście, jeśli bariera ochronna wytworzona przez bakterie Lactobacilli jest sprawna, nie powinno dojść do wzrostu niepożądanych bakterii i rozwoju zakażenia. Dlatego tak ważna jest odpowiedź na pytanie: co może zagrażać prawidłowemu ekosystemowi pochwy?
Czynników zaburzających równowagę mikrobiologiczną pochwy jest niestety wiele. Poniżej zebrano najważniejsze z nich:
- zmiany statusu hormonalnego ustroju (cykl płciowy, ciąża, połóg, hormonalna terapia zastępcza, złożona antykoncepcja hormonalna, glikokortykosterydy, tamoksifen, zaburzenia na tle endokrynologicznym - np. niekontrolowana lub źle prowadzona cukrzyca, choroba Cushinga)
- błędy dietetyczne – nadmiar cukrów rafinowanych (słodycze, soki, jogurty)
- zaburzenia odporności (AIDS, sterydoterapia, immunosupresja)
- patologie w obrębie żeńskiego narządu płciowego (bakteryjne zapalenie pochwy, ropień gruczołu Bartholina)
- zabiegi chirurgiczne w obrębie narządu rodnego (stan po wycięciu macicy)
- nawyki higieniczne (irygacje, przesadna dbałość o higienę sromu, ściśle dopasowana i nieprzewiewna bielizna z włókien syntetycznych)
- aktywność seksualna (wczesne rozpoczęcie współżycia, częste współżycie, ryzykowne zachowania seksualne, nowy partner seksualny w ciągu ostatnich 6 miesięcy, współżycie w okresie miesiączki, seks oralno-genitalny, seks analny, złożona antykoncepcja hormonalna, wkładka wewnątrzmaciczna, diafragmy, spermicydy, lubrykanty)
- nieracjonalne stosowanie antybiotyków, zwłaszcza u bezobjawowych nosicielek (zmniejszenie/wyparcie fakultatywnych pałeczek kwasu mlekowego z pochwy, brak ochronnego działania nadtlenku wodoru, promocja wzrostu C. albicans oraz C.glabrata w przewodzie pokarmowym i pochwie)
- wiek < 40 roku życia
- czynniki genetyczne (rasa czarna, grupy krwi ABO-Lewis o fenotypie nie wydzielającym niektórych klas immunoglobulin)
- schorzenia nowotworowe
- inne czynniki: niedobór żelaza, podrażnienia chemiczne, atopia, odczyny alergiczne i uczulenia na środki higieny osobistej, papier toaletowy, tampony i podpaski higieniczne
Znajomość czynników zaburzających równowagę mikrobiologiczną pochwy pozwala kobiecie zmniejszyć ryzyko wystąpienia poważnych chorób związanych z zakażeniem narządu płciowego.
Czynniki hormonalne
Dla wytworzenia i utrzymania odpowiedniej równowagi mikrobiologicznej w ekosystemie pochwy niezbędne są hormony płciowe żeńskie, a dokładnie estrogeny. Od okresu pokwitania aż do menopauzy, w efekcie działania estrogenów pałeczki kwasu mlekowego zasiedlają pochwę i stanowią ok. 96% jej mikroflory. Stan ten zapewnia pochwie właściwą ochronę przed zakażeniami innymi patogenami bakteryjnymi. Przed okresem pokwitania i po menopauzie skład wydzieliny pochwowej jest uboższy w pałeczki Doderleina. Jest to konsekwencją niskiej zawartości estrogenów i jednocześnie prowadzi do zachwiania delikatnej równowagi, a niekiedy całkowitej destabilizacji ekosystemu pochwy. Konsekwencją jest niekontrolowany rozwój niepożądanych mikroorganizmów chorobotwórczych.
Przed okresem pokwitania i po menopauzie
Pochwa dziewczynek przed menarche jest zabezpieczona błoną dziewiczą, która utrudnia przedostanie się drobnoustrojów chorobotwórczych do wyższych pięter układu rozrodczego. W przypadku kobiet po menopauzie bariera chroniąca pochwę przed zakażeniami jest niewystarczająca. Niedobór estrogenów powoduje atrofię i suchość pochwy, a także przesunięcie jej pH w kierunku zasadowym. Dlatego, to właśnie w tym okresie życia, kobiety narażone są na częste dolegliwości ze strony dróg rodnych.
Poniżej przedstawiono najczęstsze objawy/dolegliwości w zakresie układu moczowo-płciowego związane z niedoborem estrogenów:
Pochwa:
- suchość
- świąd
- pieczenie
- napięcie i ból
- zaburzenia ukrwienia
- niewystarczające nawilżanie
- utrata elastyczności
- skrócenie, włóknienie, zarastanie pochwy i/lub zwężenie wejścia do pochwy
- wygładzenie sklepień, zanikanie marszczek błony śluzowej pochwy, zniesienie talii szyjki macicy
- ścieńczenie, keratynizacja i wybroczyny w warstwie nabłonkowej
- ból przy stosunku
- podatność na uszkodzenia mechaniczne
- niekorzystny wpływ na procesy gojenia obrażeń mechanicznych i ran pooperacyjnych
- cytologia eksfoliatywna pochwy: nieprawidłowe indeksy kariopyknozy (indeks kariopyknozy (KI) - proporcja komórek superficialnych do dojrzałych intermedialnych; niezależnie od barwienia KI = 60%) i dojrzewania (indeks dojrzewania (MI) - najpopularniejszy parametr oceny cytohormonalnej pochwy opisujący stosunek PB:I:S– komórek przypodstawnych (PB), pośrednich (I) i powierzchniowych (S))
- zmniejszenie odsetka komórek warstwy powierzchownej
- wzrost odsetka komórek warstwy przypodstawnej i pośredniej
- zmniejszenie zawartości glikogenu w komórkach nabłonka pochwy
- wypieranie fakultatywnej flory pochwy przez drobnoustroje patogenne
- wzrost pH pochwy powyżej wartości 5.0
- białe upławy i/lub wydzielina o nieprzyjemnym zapachu
- naciekanie podścieliska przez limfocyty i komórki plazmatyczne
Srom
- zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej w wargach sromowych większych
- zmniejszenie rozmiarów, dehydratacja, sklejanie warg sromowych mniejszych
- skrócenie napletka i nadmierna ekspozycja łechtaczki pomiędzy wargami sromowymi mniejszymi
- dermatozy
- podatność na podrażnienia/uszkodzenia chemiczne, mechaniczne oraz infekcje
- utrata włosów łonowych
- zlepianie warg sromowych
Pęcherz moczowy i cewka moczowa
- zwiększone zaleganie moczu po mikcji (oddaniu moczu) w pęcherzu moczowym
- zmniejszona pojemność cystometryczna pęcherza moczowego (objętość moczu, przy której ciśnienie śródpęcherzowe nie przekracza wartości 15-20 cm H2O lub nie dochodzi jeszcze do mikcji spowodowanej odruchowym skurczem wypieracza)
- obniżenie maksymalnego ciśnienia mięśnia wypieracza pęcherza moczowego podczas mikcji
- zmniejszenie progu wrażliwości pęcherza moczowego na rozciąganie (pierwsze odczucie parcia)
- zmniejszenie ciśnienia zamknięcia cewki moczowej
- zmniejszenie ukrwienia splotów żylnych okołocewkowych
- zmniejszenie przepływu cewkowego moczu
- cytologia eksfoliatywna cewki moczowej – pogorszenie indeksów kariopyknozy (KI) i dojrzewania (MI)
- zespół cewkowy
- objawy zaburzeń w oddawaniu moczu
- nietrzymanie moczu
- nawracające infekcje dróg moczowych
- zaburzenia biosyntezy kolagenu w tkance łącznej okołocewkowej
Zaburzenia statyki narządu płciowego
- obniżenie/wpadanie ścian pochwy i/lub macicy
- zaburzenia biosyntezy kolagenu w łącznotkankowym aparacie zawieszającym narząd płciowy
- zaburzenia ukrwienia, niekorzystny wpływ na procesy gojenia obrażeń mechanicznych i ran pooperacyjnych, przygotowanie przedoperacyjne i rehabilitacja pooperacyjna w uroginekologii i chirurgii
