Ekosystem pochwy
U zdrowej, dojrzałej płciowo kobiety, pochwa stanowi niszę ekologiczną bogato skolonizowaną przez szereg gatunków drobnoustrojów. W wydzielinie pochwowej, składającej się w 95 % z wody, związków organicznych i nieorganicznych, mocznika, węglowodanów, ciał mucynowych, kwasów tluszczowych, albumin, immunoglobulin, lizozymu, leukocytów i złuszczonych komórek nabłonka, zidentyfikowano ponad 100 rodzajów mikroorganizmów, zarówno tlenowych jak i beztlenowych. W jednym mililitrze płynu pochwowego znajduje się około 106-8 bakterii, z czego połowa to drobnoustroje beztlenowe. Bakterie te kolonizują poszczególne odcinki dróg rodnych kobiety już od wczesnego okresu noworodkowego.
„Dobre” i „złe” bakterie kolonizujące pochwę
Prawidłowa flora bakteryjna pochwy tworzy barierę chroniącą ten narząd przed kolonizacją patogennymi mikroorganizmami, a pałeczki kwasu mlekowego należą do organizmów dominujących liczebnie w normalnej mikroflorze pochwy. Te Gram-dodatnie, katalazo-ujemne drobnoustroje odkryte zostały w 1884 roku przez Döderleina. To one stanowią pierwszą linię obrony, chroniąc pochwę przed infekcjami. Podłożem dla rozwoju Lactobacillus sp. jest bogaty w węglowodany nabłonek pochwy. Glikogen obecny w komórkach nabłonka jest wykorzystywany przez pałeczki Lactobacillus do procesów fermentacyjnych i produkcji kwasu mlekowego. Kwas mlekowy – produkt metabolizmu fakultatywnych szczepów Lactobacillus, odpowiada za utrzymanie kwaśnego odczynu środowiska pochwy. W przypadku, gdy pałki kwasu mlekowego przestają być florą dominującą, odczyn pochwy wzrasta w kierunku wartości zasadowych. Innymi słowy, to dzięki pałeczkom kwasu mlekowego i produktom ich metabolizmu, większość groźnych dla zdrowia intymnego kobiety bakterii i drożdżaków nie jest w stanie przetrwać i namnażać się w tak kwaśnym i niesprzyjającym dla nich środowisku.
Kwaśny odczyn wydzieliny pochwowej nie jest jednak jedynym zabezpieczeniem pochwy przed nadmiernym wzrostem bakterii chorobotwórczych. W toku badań nad właściwościami i funkcjami bakterii kwaszących Lactobacilli, okazało się, że pałeczki kwasu mlekowego wytwarzają również inne aktywne substancje, które biorą udział w mechanizmach pozwalających na utrzymanie dobrostanu narządu płciowego kobiety. Są to m.in.: inhibitory proteaz, lactocydyna oraz nadtlenek wodoru (H2O2) – czyli popularna „woda utleniona”.
Jak to działa
W komórkach nabłonka pochwy znajduje się glikogen - wielocukier zbudowany z cząsteczek glukozy. To właśnie glikogen jest substratem dla pałeczek kwasu mlekowego, a produktem metabolizmu tego związku jest kwas mlekowy. Kwas mlekowy silnie zakwasza wydzielinę pochwową (pH od 3.6-4.5) i chroni pochwę przed rozwojem niepożądanych drobnoustrojów.
W optymalnych warunkach utrzymuje się stan dynamicznej równowagi, który polega na ilościowej dominacji jednego lub kilku, fakultatywnie beztlenowych gatunków rodzaju Lactobacillus (głównie: L.acidophilus, L.jensenii, L.fermentum, L.casei, L.gasseri, L.brevis, L.plantarum, L.rhamnosus, L.cellobiosus, L.crispatus, L.delbruecki) nad pozostałymi drobnoustrojami. Pod wpływem licznych czynników egzogennych i endogennych, układ ten podlega krótkoterminowym fluktuacjom, zarówno ilościowym, jak i jakościowym. Konsekwencją takiego stanu może być zmniejszenie całkowitej liczby pałeczek kwasu mlekowego, lub nawet ich całkowite wyparcie z pochwy.
Ekosystem pochwy w cyklu życia kobiety. Rola hormonów
Za prawidłowy rozwój chroniącej pochwę mikroflory odpowiadają głównie estrogeny. Dowodem na to jest fakt, że pochwa noworodka płci żeńskiej jest jałowa. W pierwszych 2-3 tygodniach życia pozamacicznego, mikroflora pochwy noworodka żeńskiego przypomina przez krótki okres czasu biocenozę typową dla pochwy kobiety. Zjawisko to spowodowane jest pobudzeniem rozwoju pałeczek kwasu mlekowego w pochwie noworodka przez estrogeny matki.
Do rozpoczęcia miesiączkowania w pochwie dziewczynek nie występują pałeczki Doderleina, a odczyn wydzieliny pochwowej jest mniej kwaśny. W biocenozie pochwy dziewcząt przed pokwitaniem przeważają bakterie nie zakwaszające jej środowiska. W okresie pokwitania, na skutek pobudzenia przez estrogeny produkowane przez jajniki dziewczynki, pałeczki kwasu mlekowego zaczynają dominować i stanowią ok. 96% prawidłowej mikroflory pochwy. Po przejściu kobiety w okres menopauzy, mikroflora pochwy zaczyna przypominać pod względem składu tą, jaka występuje u dziewczynek przed pokwitaniem. Obserwuje się istotne zmniejszenie liczby bakterii kwasu mlekowego, a jednocześnie pochwę częściej kolonizują pałeczki Gram-ujemne (E. coli). Przyczyną takiego stanu rzeczy jest deficyt estrogenów u kobiet po 50 roku życia, który prowadzi do ścieńczenia błony śluzowej pochwy, zmniejszenia zawartości glikogenu i zmniejszenia produkcji fizjologicznej wydzieliny pochwowej.
Organizm kobiety stanowi złożoną strukturę, w której wszystkie procesy są wzajemnie powiązane. Jeżeli dojdzie do zaburzenia któregokolwiek z tych procesów na jakimkolwiek etapie, może to doprowadzić do poważnych, choć pozornie niepowiązanych ze sobą skutków. Dlatego tak ważna jest wiedza o swoim ustroju, zagrożeniach, które mogą być przyczyną problemów zdrowotnych oraz sposobach zapobiegania chorobom związanym z narządem płciowym kobiety.
Źródła:
K. Florczak, A. Jurga, A. Malarewicz, A. Mechlińska, M. Łazar, Fazowo-kontrastowa ocena ekosystemu pochwy – występowanie i kliniczne znaczenie pałeczek kwasu mlekowego, w: "Ginekologia Praktyczna" 2/2008, s.13-22.
W. Guzikowski, W. Niemczyk, M. Tomala, G. Głąb, Flora pochwy w rozmazach pochwowo-szyjkowych u kobiet z gmin powiatu Opole, w: "Ginekologia Praktyczna" 2/2003, s. 50-53.
A. Nalewczyńska, A. Cendrowska, J. Kowalska, B. Szyszka, Zaburzenia biocenozy pochwy – postępowanie diagnostyczne oraz leczenie. Część I. Zakażenia bakteryjne, w: "Ginekologia Praktyczna" 3/2009, s. 33-36.
